De aubade is een van de oudste en zachtaardigste tradities van Koningsdag. Vroeg op de ochtend van 27 april verzamelen schoolkinderen, koren, harmonieorkesten en buurtbewoners zich op een centraal plein — meestal voor het stadhuis — om samen te zingen. De burgemeester staat er meestal bij, vaak met een oranje sjerp om, en beantwoordt het zingen met een korte toespraak. Het is een ingetogen moment in een dag die later op de ochtend uitbarst in vrijmarkten, muziek en feestjes.
Waarom doen we dit eigenlijk? En wat zing je nu precies tijdens een aubade? In dit artikel lees je waar de traditie vandaan komt, hoe het er meestal aan toegaat en welke plekken in Nederland nog stevig vasthouden aan dit gebruik.
Wat is een aubade precies?
Het woord aubade komt uit het Frans en betekent letterlijk ochtendlied. In de middeleeuwen was een aubade een lied dat 's ochtends voor iemand werd gezongen of gespeeld, vaak voor een geliefde of een vorst. Het tegenovergestelde was de serenade — een avondlied. Beide waren manieren om iemand te eren of te verrassen.
In Nederland kreeg de aubade een eigen invulling. Vanaf de negentiende eeuw werd het gebruikelijk om de jarige vorst of vorstin op de ochtend van de verjaardag toe te zingen. Eerst gebeurde dat vooral voor het paleis, later kreeg de gewoonte een plek in elke gemeente: scholen liepen in optocht naar het stadhuis en zongen daar voor het lokale bestuur. Op die manier werd de eerbetuiging aan de koning of koningin een lokale gebeurtenis waar iedereen aan mee kon doen.
Hoe gaat een aubade in zijn werk?
Het programma verschilt per gemeente, maar de opbouw lijkt overal op elkaar. Rond een uur of negen 's ochtends verzamelen kinderen van basisscholen en deelnemers van koren of muziekverenigingen zich op het plein voor het gemeentehuis. Vaak loopt er een optocht door de straten naartoe, met vlaggen en oranje versiering.
Eenmaal op het plein begint het zingen. Een dirigent of de burgemeester opent het programma, waarna de groep een aantal liederen zingt. Tussen de liederen door spreekt de burgemeester het publiek toe: vaak met een verwijzing naar de koning, naar de stad zelf en naar de jarigen of jubilarissen die dat jaar zijn onderscheiden. Soms worden ook koninklijke onderscheidingen uitgereikt, hoewel dat in veel gemeenten al een dag eerder gebeurt — op de zogenoemde lintjesdag.
Na afloop spelen de muziekverenigingen vaak nog een paar nummers en wordt er door de gemeente koffie of limonade aangeboden. Daarna stroomt het plein leeg en gaat iedereen verder met het Koningsdagprogramma.
Welke liederen worden er gezongen?
De vaste opener is bijna altijd het Wilhelmus, het Nederlandse volkslied. Vaak worden alleen het eerste en het zesde couplet gezongen, omdat die het bekendst zijn. Daarna volgt meestal een aantal liederen die typisch Nederlands of typisch Oranje zijn.
Veelgehoord zijn:
- Het Wilhelmus — als opening - Lang zal hij leven of Er is er één jarig — voor de koning, die immers jarig is - Hollands Glorie, Aan de Amsterdamse grachten of een ander Nederlands lied - Het Oranjevolkslied (Wien Neêrlands bloed) — in sommige gemeenten - Een lokaal lied of stadslied — afhankelijk van de plaats
Bij grotere aubades zingt soms een speciaal samengesteld kinderkoor of treedt een schoolkoor op. In andere gemeenten zingt het hele plein mee, met de tekst op een groot scherm of een papieren liedboekje dat vooraf is uitgedeeld.
Waar wordt de aubade nog gehouden?
De aubade is in een aantal gemeenten een sterke, levende traditie. In Den Haag is de aubade op het Spuiplein een vast onderdeel van Koningsdag, met de burgemeester en honderden zangers. Ook in steden als Apeldoorn en in veel kleinere gemeenten in onder andere Friesland, Brabant en Gelderland blijft de aubade goed bezocht.
In andere plaatsen is het gebruik afgenomen of helemaal verdwenen. Dat heeft te maken met veranderende tradities, met de keuze van scholen om er niet meer aan deel te nemen en met de opkomst van grootschalige Koningsdag-evenementen die de aubade overschaduwen. Toch zie je de laatste jaren in sommige gemeenten een terugkeer: een schoolbestuur of muziekvereniging neemt het initiatief, en de gemeente sluit zich aan.
Wil je weten of er bij jou in de buurt een aubade is, kijk dan op de website van je gemeente of bij de lokale harmonie of zangvereniging. Vaak staat het programma in de week voor 27 april online.
De aubade in een veranderend Nederland
De aubade is een traditie die past bij een tijd waarin de relatie tussen de monarchie en de samenleving zichtbaarder en formeler was. Tegenwoordig kiezen veel mensen voor andere manieren om Koningsdag te beleven — een vrijmarkt, een festival of gewoon een vrije dag in de tuin.
Toch heeft de aubade iets dat moeilijk is te vervangen: een rustig, gezamenlijk moment aan het begin van de dag, waarin een wijk of een dorp samenkomt rond eenvoudige liederen. Voor wie de drukte van de rest van de dag wil ontwijken, is een aubade een fijne manier om Koningsdag toch te markeren — zonder mensenmassa, zonder podium, gewoon met je stem.